Türkiyəni Azərbaycanla birləşdirən Ermənistandan keçən Naxçıvan dəhlizindən Rusların qazancı

Türkiyəni Azərbaycanla birləşdirən Ermənistandan keçən Naxçıvan dəhlizindən Rusların qazancı Moskva, Bakı və İrəvan öz aralarında Rusiya, Ermənistan, Azərbaycan, Türkiyə və İranı dəmir yolu ilə birləşdirməli olan yeni nəqliyyat dəhlizinin açılmasını fəal şəkildə müzakirə edirlər.

Azərbaycan tərəfi vaxt itirmədən öz hissəsinin inşasına artıq başlayıb və Ermənistan ərazisindən Türkiyəyə gedən magistral yol üçün danışıqlar prosesində tərəfdaşlardan icazə almaq niyyətindədir. Bu infrastruktur layihəsinin hans; cazibədar perspektivləri və "ayağa ilişən daşları" nələrdir?

Bu sual birmənalı deyil və bununla bağlı iki əks fikir var. Onları daha ətraflı nəzərdən keçirək və "barışmağa", ortaq məxrəcə gəlməyə çalışaq. Nikbin baxışa görə, bu infrastruktur layihəsi yalnız Cənubi Qafqaz və Rusiya dövlətlərinə böyük fayda gətirəcəkdir. Dəmir yolu Dağıstandan Bakıya, daha sonra Erməni Meqrinə, oradan artıq İrana bir qolunun olduğu Azərbaycan Culfa şəhərinə, daha sonra Türkiyə sərhəssinə və habelə Ermənistanın paytaxtı İrəvana uzanacaq. Beləliklə, Rusiya həqiqətən Zaqafqaziyadakı dostu olmayan Gürcüstanın nəqliyyat blokadasını pozur və kifayət qədər böyük bir Rusiya ticarət tərəfdaşı olan müttəfiq Ermənistan və Türkiyəyə, eləcə də İrana quru nəqliyyat dəhlizi alır. Moskva, Gümrüdəki hərbi bazasının tədarükünü asanlaşdırır.

Tiflis təbi ki, bu layihənin həyata keçirilməsindən çox şey itirəcək. Amma özlərini iki dövlət və bir xalq elan edən Türkiyə və Azərbaycan "öz aralarında ortaq nəqliyyat əlaqəsi əldə edir, Ankara müttəfiqi vasitəsilə Xəzər dənizinə və daha da Orta Asiyaya çıxır" kimi fikirlərlə o qədər də razı deyiləç. Optimistlər bunu kifayət qədər şişirdillər. Çünki zatən Türkiyə ilə Azərbaycanın quru yolla dəmiryolu əlaqəsi Gürcüstan üzrəindən var. Rusiya üçün "pantürkist" təhdidini də unutmayaq. Ruslar bölgədəki türklərin varlığının sırf simvolik olaraq qalmasına və Azərbaycanın xarici hərbi bazaların açılmasına imkan verməyəcəyinə ar gücüylə çalışacaq.

Ancaq bu məsələyə daha bədbin baxış da var:

BirincisiPrezident Ərdoğanın türkçülük ambisiyalarına bu qədər yumşaq yanaşmaq olmaz. Nazir Lavrovun təbiri ilə desək  "11 milyon Türksolu vətəndaşı olan" Rusiyanın Türk Şurasına üzv olmaq istəyi, "layihə təşəbbüskarı", xüsusən də  Ankara arasında o qədər də böyük coşğu yaratmadı. 
 
Həqiqət budur ki, Türkiyə bu gün dəyişdi, güclü və müstəqil bir dövlətə çevrildi, türkdilli dövlətlərə bərabər olan flaqman, Asiya məkanında hakim mövqe tutur. Rusiya isə bu təşkilatda iştirak etmədiyi təqdirdə özünü kənar müşahidəçi mövqeyində tapa biləcəyinə inanır.

Türkiyənin Xəzər dənizinə çıxışı, bütün Orta Asiyanı vahid bir iqtisadi məkana bağlayacaq bir "məntiqi super güc" yaratmağın yolunu açır . Əlbətdə ki, Ankaranın himayəsi altında, Moskvadan Çindən Avropaya yük axınının əhəmiyyətli bir hissəsini götürəcək və "Pekinin Aralıq dənizinə açılan pəncərəsi" olacaq. Pis oyuna yaxşı bir üz qoya bilərsiniz, amma həqiqət budur ki, Rusiya ilə Türkiyə maraqları obyektiv olaraq bir-birinə ziddir. Türk ölkələrinin müəyyən bir hərbi ittifaqı, Türk şurası (birliyi)  layihəsini "şimal qonşu" dan qorumaq ehtiyacının təbii nəticəsi olacaqdır.

İkincisi, qarabağda yeni bir problem yaranarsa Azərbaycan ərazisindən Ermənistana nəqliyyat dəhlizi istənilən vaxt Bakı tərəfindən bloklana bilər. Xatırladaq ki, qalmaq üçün son tarix 5 ildir. Qalıcı "erməni təhdidi" Türkiyənin Azərbaycandakı hərbi varlığını tapmaq və gücləndirmək üçün əsasdır. Aydındır ki, bu vaxtdan prezidentlər Əliyev və Ərdoğan dəmir və avtomobil yollarının inşası üçün istifadə edəcəklər. Açığını deyək: "hər şey yalnız yaxşı olduğu müddətdə yaxşıdır."

Bəs nəqliyyat dəhlizlərinin açılması ilə bağlı Rusiya necə davranacaq? Mövcud bütün "ayağa ilişən daşlara"baxmayaraq movcud mənzərə xeyli perespektivlər vəd edir və bu fürsətləri əldən vermək ruslar üçün axmaqlıq olardı. Yeganə sual ondan ibarətdir ki, Rusiya yaranmış bu şandan necə istifadə edəcəkdir. Hələlik ruslar nəzakətlə sülhməramlı rolunu oynamağa çalışırlar. 

Yəqin ki, Zaqafqaziyada nəqliyyat infrastrukturunun inşası və idarə olunması üçün bütün maraqlı tərəflərin də tam tərəfdaşa çevrilməsinə gətirəcək beynəlxalq bir konsorsiumun yaradılması doğru olardı.

 

İqtisadiyyat   Baxılıb: 1106   Tarix: 2021-02-02



DİGƏR MARAQLI XƏBƏRLƏR